Na pierwszy rzut oka wygląda niepozornie – dorasta do metra wysokości, ma fioletowe kwiaty i czarne, błyszczące owoce. Jednak pokrzyk wilcza jagoda to jedna z najbardziej niebezpiecznych roślin w Europie. Choć jej owoce mogą być śmiertelnie trujące, od wieków wykorzystywana jest w medycynie. Dziś, mimo swojego mrocznego wizerunku, nadal pozostaje ważnym źródłem cennych substancji farmaceutycznych.
Spis treści
Skąd pochodzi pokrzyk wilcza jagoda
Pokrzyk wilcza jagoda, znany także pod nazwą Atropa belladonna, występuje w Europie, Azji i Afryce Północnej. W Polsce rośnie głównie na południu kraju – w Karpatach, Sudetach i na wyżynach. Spotykamy go na obrzeżach lasów, w zaroślach i na nasłonecznionych stokach. Gatunek ten znajduje się pod ochroną, ponieważ w przeszłości był intensywnie zbierany jako surowiec dla przemysłu farmaceutycznego. Nadmierne pozyskiwanie doprowadziło do zubożenia jego naturalnych stanowisk. Dziś w celach przemysłowych roślinę tę uprawiamy w specjalnych hodowlach, aby chronić jej dzikie populacje.
Zobacz także: Tojad to najbardziej trująca roślina w Polsce. Jednak z upodobaniem sadzimy ją w ogrodach
Co sprawia, że pokrzyk jest trujący
Pokrzyk wilcza jagoda zawiera silnie działające alkaloidy tropanowe – przede wszystkim atropinę oraz inne substancje. To właśnie one odpowiadają zarówno za jego toksyczność, jak i właściwości lecznicze. Substancje te wpływają na układ nerwowy, hamując działanie przywspółczulnej części autonomicznego układu nerwowego. W większych dawkach mogą powodować przyspieszenie akcji serca, suchość w ustach, a nawet śmierć. W przeszłości wilczą jagodą zatruwano strzały i mikstury, dziś – te same związki, odpowiednio dawkowane, ratują ludzkie życie.
Zastosowanie w medycynie konwencjonalnej
Współczesna medycyna korzysta z właściwości pokrzyku w sposób ściśle kontrolowany. Surowcem farmaceutycznym są liście i korzenie rośliny, z których pozyskuje się wspomniane alkaloidy. Stosowane w małych, precyzyjnie określonych dawkach, wykazują działanie rozkurczowe, uspokajające i przeciwbólowe. Pomagają w łagodzeniu bólów brzucha, skurczów dróg żółciowych czy napadów astmy. W okulistyce atropina wykorzystywana jest w kroplach do oczu, ponieważ rozszerza źrenice i ułatwia badanie dna oka. W anestezjologii i medycynie ratunkowej związki te stosuje się do przyspieszania akcji serca i ograniczania wydzielania śliny przed zabiegami chirurgicznymi.
Belladonna w homeopatii
Wilcza jagoda znana jest również pod nazwą Belladonna w homeopatii. W tej formie wykorzystuje się jej niezwykle rozcieńczone ekstrakty. W takiej postaci uznaje się ją za bezpieczny środek, wspomagający leczenie gorączki, bólu głowy, stanów zapalnych czy problemów z gardłem. Homeopatyczna belladonna działa łagodnie, ale – jak twierdzą zwolennicy – skutecznie i szybko. Choć nie jest to forma leczenia uznawana za naukową, wiele osób nadal sięga po nią w drobnych dolegliwościach.
Ciekawostki i dawne zastosowania
Nazwa Atropa belladonna nie jest przypadkowa. Atropa pochodzi od imienia jednej z greckich Mojr, Atropos, która przecinała nić ludzkiego życia – co symbolicznie nawiązuje do śmiertelnego działania rośliny. Belladonna oznacza z kolei piękną kobietę. W renesansowych Włoszech kobiety stosowały sok z tej rośliny jako kosmetyk. Zakraplały go do oczu, by rozszerzyć źrenice, co uznawano wówczas za oznakę urody. Niestety, zabieg ten często kończył się trwałym uszkodzeniem wzroku. W dawnej medycynie ludowej roślina była też wykorzystywana jako środek przeciwbólowy i nasenny, choć ryzyko zatrucia było ogromne.
Jak działa atropina i inne alkaloidy
Atropina, jedna z głównych substancji aktywnych pokrzyku, działa na receptory acetylocholinowe w układzie nerwowym. Powoduje rozszerzenie źrenic, przyspieszenie pracy serca i zahamowanie wydzielania śliny i potu. W kontrolowanych warunkach te właściwości są bardzo cenne. Atropinę stosuje się w medycynie ratunkowej przy zatruciach fosforoorganicznymi pestycydami lub gazami bojowymi.
Uprawa pokrzyku dla przemysłu farmaceutycznego
Dziś pokrzyk wilcza jagoda uprawiamy głównie w celach przemysłowych. Plantacje prowadzone są pod ścisłą kontrolą, aby zapewnić odpowiednią zawartość alkaloidów w surowcu. Hodowane odmiany są bogatsze w substancje czynne i bardziej odporne na zmienne warunki pogodowe. Dzięki temu można pozyskiwać materiał roślinny o stabilnej jakości, bez konieczności niszczenia dzikich stanowisk. W ten sposób łączy się potrzeby farmacji z ochroną przyrody.
Ochrona gatunkowa pokrzyku wilczej jagody i znaczenie dla przyrody
W Polsce pokrzyk wilcza jagoda objęty jest ochroną gatunkową. Choć nie jest jeszcze rośliną skrajnie zagrożoną, zaliczamy ją do taksonów bliskich zagrożenia. Oznacza to, że jego naturalne populacje wymagają troski i ograniczenia ingerencji człowieka. W naturze pokrzyk odgrywa także rolę w ekosystemie – jego kwiaty przyciągają owady, a owoce stanowią pożywienie dla niektórych gatunków ptaków, które są odporne na toksyny.